Voedselvoorziening in de Hongerwinter

Categorieën algemeen
Maaltijd in het Liduinahuis

Omslag van het boek

Het woord ‘Hongerwinter’ roept bij vrijwel iedereen beelden op van de winter 1944-1945: hongerige mensen die in de rij staan bij gaarkeukens, hongertochten die zijn ondernomen om bij boeren levensmiddelen te kopen of te ruilen, voedsel dat gretig werd verhandeld op de zwarte markt, enzovoort. Dergelijke beelden en verhalen zijn iconisch geworden. Ze bevestigen en versterken de collectieve herinnering.

Hoewel er veel is geschreven over de Hongerwinter, is er weinig onderzoek gedaan naar de gang van zaken in de afzonderlijke steden. Daarom zijn er veel vragen die tot nu toe grotendeels onbeantwoord zijn gebleven. Hoe zat het bijvoorbeeld écht met de voedselvoorziening? Was er werkelijk niets meer te eten? Ging iedereen naar de gaarkeuken? At men dagelijks tulpenbollen en suikerbieten? Hoe stond het met de algemene gezondheid van de bevolking? Wat valt er te zeggen over ondervoeding en sterfte?

In dit boek richt de blik zich op de situatie in Leiden, destijds de twaalfde stad van Nederland met meer dan 80.000 inwoners. Uitgangspunt voor het onderzoek is de vraag die in 1946 werd gesteld door Jan van Stralen, drijvende kracht achter het illegale Leidse blad Kroniek van de Week: ‘Het is een raadsel waarvan de bevolking, voor zover deze zich langs clandestiene weg geen levensmiddelen kon verschaffen, toen heeft geleefd.’ Voor Leiden zijn voldoende bronnen overgeleverd om deze vraag te beantwoorden.

Wat de pot schaft
Wanneer men alleen was aangewezen op de levensmiddelen die in de winkels konden worden gekocht eventueel aangevuld met een maaltijd uit de gaarkeukens raakte men gegarandeerd ondervoed. In het boek wordt uitgebreid stilgestaan bij de Leidse gaarkeukens: hoeveel mensen maakten er gebruik van, wat schafte de pot, wat was de kwaliteit en wat was de calorische waarde van de maaltijden. Werden er suikerbieten en tulpenbollen gebruikt? Hoe zat het met het ‘Zweeds’ wittebrood en wat gebeurde er met de levensmiddelen die door de Geallieerde vliegtuigen werden afgeworpen?

Ondervoeding en sterfte
Een paar belangrijke vragen worden uitgeplozen: waren er veel mensen ondervoed, stierven er veel mensen van de honger en wie waren dat?

Eigen initiatief noodzakelijk
In het boek wordt ook ingegaan op de mogelijkheden van de burgerij om aan extra eten te komen, variërend van volkstuinen tot de hongertochten. Wie zijn zaakjes goed voor elkaar had leed geen honger. Wie afhankelijk was van anderen had het nakijken en leed honger.

Na de Bevrijding
Direct na de Bevrijding werd de toestand in kaart gebracht. Het viel niet mee: vele duizenden ondervoede mensen. Door een snelle aanvoer van levensmiddelen uit Noord-Brabant werd de ernstigste nood snel gelenigd. Toch stierven er in mei nog relatief veel mensen. De Hongerwinter was pas in juli 1945 voorbij.

Het boek telt 144 pagina’s en ruim 70 afbeeldingen.

Uitgever Primavera Pers Leiden ISBN 978-5997-263-6 Prijs: € 17,50

 

Ik ben altijd geïnteresseerd in verhalen over de oorlog, maar ook in documenten. En foto's natuurlijk. De combinatie tussen verhaal, document en eventueel een foto is het boeiendst.
Vragen staat vrij, maar er blijft veel onopgelost.