Repos Ailleurs omslag

Op 17, 22 en 23 september 1945 vond een opvoering plaats van ‘Repos Ailleurs. Aldegonde’s leven in toneeltrant verbeeld’ door het Leids Studenten Corps. Het gaat over het leven van Filips van Marnix, heer van St. Aldegonde (1540-1598), een van de bekende personen uit de tijd van de Opstand tegen de Spaanse overheersing. Deze overtuigde calvinist  staat te boek als de auteur van het Wilhelmus. Repos Ailleurs (de rust is elders) was de lijfspreuk van Marnix van St. Aldegonde. Hij overleed in 1598 in Leiden en ligt begraven in de Pieterskerk. Op 21 juli 1940 werd een gebrandschilderd raam in de kerk onthuld ter herdenking van zijn 400e geboortedag in combinatie met het 73e lustrum van de Leidse universiteit. Het raam werd weer verwijderd en na de bevrijding opnieuw geplaatst.

Het toneelstuk was al voor de oorlog geschreven door Eduard Veterman en was bedoeld voor datzelfde 73e lustrum in 1940, wat toen echter niet werd gevierd. Dit toneelstuk, dat dus speciaal voor de Leidse universiteit is geschreven, is weinig bekend en komt ook niet vaak voor in overzichten van zijn werk. Meestal wordt zijn toneelstuk ‘Oranjehotel’ genoemd als eerste werk van na de oorlog. Dat ging op 19 november 1945 in première. Maar de gala-première van Repos Ailleurs vond twee maanden eerder plaats op maandag 17 september. Het is niet bekend wie de rollen heeft gespeeld. Het toneelstuk verscheen in druk.

Veterman was voor de oorlog een redelijk bekende schrijver van romans en toneelstukken en theaterproducent. Vanwege zijn Joodse afkomst was hij ondergedoken. Van uit het pand Keizersgracht 763 in Amsterdam leidde hij een vervalsingscentrale, waar persoonsbewijzen en buitenlandse geboorteaktes werden vervalst. In oktober 1943 werd hij gearresteerd, maar hij overleefde de oorlog in Duitse gevangenissen op zijn valse identiteit Eduard Necker. Hij schreef er een boek over. Zestig exemplaren van het toneelstuk Repos Ailleurs werden door Veterman van een handtekening voorzien, maar hij ondertekende met zijn valse naam E.J. Necker.

Veterman kon dus bogen op indrukwekkende oorlogservaringen. Mogelijk is Veterman in Leiden in contact gebracht met Prins Bernhard, die erg in verzetslieden was geïnteresseerd. Koningin Wilhelmina en prinses Juliana hadden de herdenkingsplechtigheid in de Pieterskerk bijgewoond.

Bernhard heeft Veterman opdracht gegeven een boek te schrijven over de Binnenlandse Strijdkrachten. Aangezien Veterman openlijk aangaf ook over de schaduwzijden van de BS te willen schrijven werd hem de opdracht ontnomen. Eind juni 1946 werd zijn auto aangereden door een militaire truck, wat Veterman en zijn echtgenote het leven kostten. Speculaties over een liquidatie staken vrijwel direct de kop op, maar bewijs is nooit gevonden.

Ongetwijfeld bekeek Veterman na vijf jaar oorlog de figuur van Aldegonde met heel andere ogen. Hij schreef erover: “Nu, na vijf jaren van apocalyptische waanzin, staat Aldegonde ons nog dichterbij dan voordien”. Aldegonde had namelijk zijn rug rechtgehouden en bijvoorbeeld onderduikers geholpen. Ook had hij Spaanse brieven vervalst en Spaanse codeberichten ontcijferd.

Nog een ander nieuw aspect was hem aan Aldegonde opgevallen: “En wij, illegalen, begrijpen ook zijn verbittering, als het felst van den strijd gestreden is, en de laatdunkende heeren op het kussen de teugels van het bewind hernemen, alsof de bloedig verworven vrijheid hun geschenk aan de natie was. “ Had Veterman zijn boek kunnen voltooien, dan was dat ongetwijfeld een Leitmotiv geweest.

Affiche: Regionaal Archief Leiden

Ik ben altijd geïnteresseerd in verhalen over de oorlog, maar ook in documenten. En foto's natuurlijk. De combinatie tussen verhaal, document en eventueel een foto is het boeiendst.
Vragen staat vrij, maar er blijft veel onopgelost.