Feestprogramma voor 3 oktober 1940

Categorieën algemeen,Archief,documenten

Zo af en toe zit er in een verzameling papieren uit de oorlog een exemplaar van een feestprogramma voor een bijzondere viering van Leidens Ontzet. Het zijn getypte exemplaren met een humoristische, ietwat satirische inhoud. Het feest begint om 7.00 met een ‘Reveille door afweergeschut’ en om 10 uur een ‘Aubade door soldaten van de Wehrmacht van 69 jaar en ouder’.

Er zijn nogal wat onderling verschillende exemplaren van bekend. Daarom moet worden aangenomen dat het in die tijd veelvuldig is overgetypt en dat het onder een wat groter publiek is verspreid. Lang had ik het idee, dat dit feestprogram een Leids product is geweest.

 

Een tijdje geleden bezocht ik het Streekmuseum Jan Anderson in Vlaardingen. In dat museum stelt Jan Anderson een deel van zijn uitgebreide verzamelingen ten toon. Dat varieert van oude ambachten en oude boeken tot archeologische vondsten, maar er is ook een bijzondere collectie uit de Tweede Wereldoorlog te zien, namelijk over de Geuzen. Anderson bezit zeer veel documenten en spullen van deze verzetsgroep. De groep Geuzen uit Vlaardingen en omringende plaatsen is voor zover bekend de eerste verzetsgroep in Nederland geweest. Oprichter Bernard IIzerdraat, schrijver van Geuzenbericht nr. 2 is van deze groep het bekendst. Zoals zovelen in Nederland hadden de Geuzen in de eerste maanden van de bezetting geen besef van de risico’s die zij liepen. Maar de bezetter wilde korte metten maken met georganiseerde vormen van verzet. Een grote groep Geuzen werd al in november gearresteerd. Achttien van hen kregen de doodstraf; vijftien mannen, onder wie IJzerdraat, werden op 13 maart 1941 geëxecuteerd, de andere drie kregen gratie. In hun plaats verloren op die dag drie deelnemers aan de Februaristaking het leven. Deze executies inspireerde Jan Campert tot zijn bekende gedicht Het lied der achttien doden.

 

In een van Andersons vitrines lag een papier, dat mij bekend voorkwam, maar dat ik toch niet kende. Het gaat om een satirisch programma voor de viering van de verjaardag van koningin Wilhelmina op 31 augustus 1940. Het getypte velletje (een doorslag) vermeldt de feestelijkheden die in Vlaardingen zullen plaatsvinden. Jan Anderson vertelde hoe dit papier bewaard is gebleven: “Na de oorlog is dit document teruggevonden in de schoorsteen van een pand aan de Emmastraat in Vlaardingen.

Dit was het voormalige huis van Geus Sjaak van der Ende. Het document is toen gedeponeerd in het archief van Vlaardingen. Doordat niet alleen de 18 Geuzen de doodstraf kregen maar er ook 150 zijn afgevoerd naar Buchenwald hebben bijna alle Vlaardingers hun Geuzenmateriaal destijds verbrand. Daardoor is er bijna niets overgebleven.”

 

Na de vondst van dat Vlaardingse feestprogramma vroeg ik mij af of er misschien nog soortgelijke feestprogramma’s zijn geweest uit andere plaatsen. Na enig rondvragen kwamen er ook nog exemplaren boven water uit Rotterdam. Daarvan is zelfs nog een op 31 augustus 1941 gedateerd. De programma’s zijn wat de opzet betreft identiek aan elkaar. De gelijke opzet van beide programma’s kan toch moeilijk toeval zijn. Een verband tussen Vlaardingen en Rotterdam is uiteraard niet verrassend. Het lijkt hoogst waarschijnlijk dat men in Leiden het idee uit Vlaardingen heeft overgenomen. Het blijft echter een raadsel wie daar bij betrokken zijn geweest. In het Leidse feestprogramma zitten enkele plaatselijke elementen. Volgens één Leids exemplaar begon om 19.00 uur een ‘mysterieuze Gondelvaart in rubberbooten’; dit verwijst naar een verhaal of gerucht uit de meidagen: een Duits militair zou in een bootje door de Leidse grachten hebben gevaren.

 

De oorlogsjaren hebben het zonder een openbare viering van Leidens Ontzet moeten stellen. Dergelijke massa-evenementen vormden voor de bezetter een te groot risico in verband met de openbare orde en werden dus niet toegestaan. Ook de vaderlandslievende en Orangistische elementen in dit feest zullen daarbij een rol hebben gespeeld. De demonstratieve activiteiten op Anjerdag, de verjaardag van Prins Bernhard op 29 juni 1940, waren voor de bezetter een waarschuwing geweest om op dergelijke dagen op zijn hoede te zijn en ieder spoortje van protest te bestaffen. Geen optocht dus en geen festiviteiten. Alleen de plechtige herdenking in de Hervormde Pieterskerk is alle oorlogsjaren ongestoord gehouden. Met een klein pamfletje als dit kon men toch thuis een beetje gniffelen over de situatie.

Streekmuseum Jan Anderson, Kethelweg 50, Vlaardingen. www.jananderson.nl.

Ik ben altijd geïnteresseerd in verhalen over de oorlog, maar ook in documenten. En foto's natuurlijk. De combinatie tussen verhaal, document en eventueel een foto is het boeiendst.
Vragen staat vrij, maar er blijft veel onopgelost.