3 oktober 1941: ds. Hendrik Cornelis Touw

Categorieën Archief,gebeurtenissen,personen
ds. H.C. Touw in Eerbeek

In de Gids voor Leiden in de Tweede Wereldoorlog ontbreekt jammer genoeg en ten onrechte de naam van ds. Hendrik Cornelis Touw. Dominee Touw is bekend geworden omdat hij op 3 oktober 1941 een geruchtmakende dienst heeft geleid in de Pieterskerk ter gelegenheid van de herdenking van Leidens ontzet.
In nauwelijks verhulde woorden bracht hij de overwinning van 3 oktober 1574 op de Spaanse overheerser in verband met de actualiteit van de Duitse bezetting. De kerk zat afgeladen vol met o.a. de burgemeester, twee wethouders, de rector-magnificus en een aantal hoogleraren van de universiteit plus een fors aantal plaatselijke notabelen.

Iedereen kon op zijn vingers natellen, dat deze dienst door de bezetter nauwlettend zou worden gevolgd. Burgemeester R.N. de Ruyter van Steveninck, lid van de NSB, had zelfs tevoren laten weten, dat hij de kerk zou verlaten wanneer er aanvallen op de bezettingsmacht of op de NSB zouden worden gedaan. In de zomer van 1941, na de inval in de Sovjet-Unie, hadden de verhoudingen zich in Nederland verhard.

Het is merkwaardig dat Touw de dienst op 3 oktober 1941 heeft mogen leiden. Hendrik Cornelis Touw (1903) was vanaf 1934 tot 1 april 1940 dominee geweest in Eerbeek. Op 31 maart 1940 werd hij bevestigd in het ambt door K.H. Miskotte, een bekend Hervormd theoloog, tevens zijn zwager. Touw werd dominee van wijk II rond de Morsweg. Een kerkgebouw was er nog niet, de diensten werden vanaf 1936 gehouden in de gymzaal van de lagere school aan de Hoge Morsweg nr. 12.
Hij was dus net vijf weken dominee in Leiden toen de bezetting een aanvang nam. Twee weken na de capitulatie raakte hij betrokken bij een groep van theologen, die al jaren voor de oorlog geïnspireerd waren door de Zwitserse theoloog Karl Barth en de Bekennende Kirche. De allereerste bijeenkomst vond plaats in Leiden, maar de locatie is niet bekend.

De informele groep die ontstond werd de Lunterse Kring genoemd. De leden of deelnemers hebben gedurende de hele oorlog druk uitgeoefend op de synodale organen om principiële reacties te geven op de maatregelen van de bezetter. Daarmee oefenden zij tevens druk uit op het Interkerkelijk Overleg (aanvankelijk Convent der Kerken), waaraan alle Nederlandse kerkgenootschappen van enige omvang deelnamen.
Het IKO heeft een zeer belangrijke rol gespeeld in het kerkelijk verzet.
De Lunterse Kring was niet beperkt tot hervormden maar omvatte theologen van verschillende kerkgenootschappen. Een van de drijvende krachten was ds. J.J. Buskes uit Rotterdam, van de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband (vanaf 1943 Hervormd). Maar ook ds. Miskotte behoorde tot de Kring. Beide dominees hadden al jaren voor de oorlog in woord en geschrift stelling genomen tegen het nationaalsocialisme, het antisemitisme en de NSB. Ook waren er contacten met Kerk en Vrede, een groepering van christenpacifisten en christensocialisten. Het ligt voor de hand te veronderstellen, dat Touw via zijn zwager bij de Lunterse Kring is gekomen.
De Lunterse Kring had in oktober 1941 al verschillende brochures geschreven en, in samenwerking met het illegale blad Vrij Nederland, verspreid.

Waarom is de keus voor het uitvoeren van de gevaarlijke onderneming op 3 oktober 1941 op Touw gevallen? Een hele verantwoordelijkheid voor de dominee die nog maar een jaar in Leiden gevestigd was en als predikant niet eens over een eigen kerkgebouw kon beschikken. Hebben de Leidse dominees een bewuste keuze gemaakt voor Touw, omdat die een dergelijke tekst durfde uit te spreken? Heeft hij zichzelf aangemeld? Het blijven onbeantwoorde vragen.

De preek van Touw was op het scherpst van de snede, maar hij heeft voor zover bekend geen nadelige gevolgen van zijn toch zeer provocerende preek ondervonden. Later zijn andere predikanten voor minder naar een concentratiekamp gestuurd, maar in oktober 1941 bleef het meestal bij intimiderende verhoren. Zelfs dat is niet gebeurd. Delen van zijn preek zijn zelfs aangehaald op de radio uit Londen. De tekst van de dienst werd tijdens de bezetting gestencild en (clandestien) verspreid. Kort na de bevrijding werd de tekst opnieuw gestencild en verspreid.

In de weken na de Duitse capitulatie kreeg Touw opdracht tot het schrijven van de officiële geschiedenis van het verzet van de Nederlands Hervormde kerk, dat in 1946 verscheen.
Zijn eigen verzetsdaad is er niet in opgenomen. Wel heeft hij vermeld, dat hij op 19 november 1942 voor een andere aangelegenheid door de Duitse Sicherheitsdienst is verhoord.

Over de activiteiten van Touw tijdens de oorlog is verder niets bekend. Vermoedelijk was hij betrokken bij de hulp aan ondergedoken Joden, net als zijn zwager Miskotte.
In 1947 vertrok Touw weer uit Leiden en werd studentenpredikant in Utrecht. Hij overleed in 1972 en werd begraven op begraafplaats Heidehof in Ugchelen. Het graf, waarin ook zijn echtgenote Gerritdina Miskotte in 1980 is bijgezet, is niet voorzien van een grafsteen en moeilijk te herkennen.
Touw woonde in Leiden op het adres Houtlaan 13.

De dienst van 3 oktober 1941 werd besproken door Mw. Van Eijk van Heslinga, voorzitter van de 3 octobervereniging, op 4 mei 2009 ter gelegenheid van Dodenherdenking. Na te lezen op: http://www.3october.nl/default.asp?id=854&nieuwsid=110
Over Hendrik Touw: http://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn4/touw
De preek van Touw op 3 oktober 1941: http://www.geheugenvannederland.nl/?/en/items/EVDO02:NIOD05_8589
Het boek over het verzet van de de Hervormde kerk: H.C. Touw, Het verzet der Hervormde Kerk (’s Gravenhage 1946), 2 delen.

Portet van Touw via mw. D. Dijkstra te Eerbeek.

Ik ben altijd geïnteresseerd in verhalen over de oorlog, maar ook in documenten. En foto's natuurlijk. De combinatie tussen verhaal, document en eventueel een foto is het boeiendst.
Vragen staat vrij, maar er blijft veel onopgelost.