12 maart 1942: een arrestatie wegens Jodenhulp

Categorieën adressen,Archief,personen
Portret van Jan Verhoef door de Warmondse kunstenaar Pieter Geraedts sr.

Op 15 november 2015 verscheen het boek van André van Noort Pieter Geraedts sr. De kunstenaar die zichzelf bleef. De tegenwoordig vrijwel vergeten Warmondse kunstenaar Geraedts is vooral bekend vanwege zijn religieus oeuvre: kruiswegstaties, ontwerpen voor gebrandschilderde ramen, muurschilderingen en heiligenplaatjes. Minder bekend was tot nu toe, dat hij ook portretten heeft geschilderd. Op pagina 84 staat een portret afgebeeld van de Leidse fabrikant Jan Verhoef. Verhoef zat twee jaar in het concentratiekamp Sachsenhausen. Zijn oorlogsverhaal volgt hieronder.

Op 12 maart 1942 arresteerde de Leidse politie twee Joden in een fabrieksgebouw van de vleesconservenfabriek Vianda aan de 3e Binnenvestgracht nummer 2. Het waren Levi Messcher uit Rotterdam en zijn schoonzus Sophie Muijsson-Gazan. Voor zover nu bekend was het de eerste arrestatie van Joden in Leiden, die noodlottig zou aflopen. Levi stierf in het concentratiekamp Mauthausen op 6 juli en Sophie belandde in Auschwitz, waar zij op 31 oktober werd vergast. Ongetwijfeld zijn zij behandeld als “strafgeval”. Zijn echtgenote en hun kind overleefden de oorlog. De een in Theresienstadt, de ander in onderduik. De echtgenoot en het kind van Sophie overleefden eveneens, maar zij waren niet-Joods.
Waarom beide mensen precies in de fabriek aanwezig waren is niet bekend, maar Levi Messcher moet de eigenaar van de fabriek, Jan Verhoef, hebben gekend. Levi werkte namelijk voor de oorlog bij eenzelfde soort bedrijf in Rotterdam. Daarnaast had Levi nog directe familie in Leiden, namelijk zijn moeder en twee gehuwde zussen. De ene zus, Mina, was gehuwd met een uit Polen gevluchte Jood, Jakob Grinbaum, die aan de Rijnsburgerweg een handel had in medische en optische artikelen. Beiden overleefden de oorlog in onderduik. De andere zus, Hendrika de Vries, is met haar Joodse man en kind vermoord.
Wat er op die 12e maart precies aan de hand was, is niet bekend. Van onderduiken was er toen eigenlijk nog geen sprake, maar het zou goed kunnen, dat zij ongeoorloofd onderweg waren (naar Goes), of een ander vergrijp hadden begaan. Om welke reden dan ook, de arrestatie van twee Joden bij Vianda werd Jan Verhoef zwaar aangerekend. Hij werd eveneens gearresteerd en belandde in het concentratiekamp Sachsenhausen bij Berlijn. In augustus 1944 kwam hij vrij omdat hij, naar eigen zeggen, een kind van de kampcommandant had gered uit een brandend huis. Zwaar ondervoed (en naar we mogen aannemen flink getraumatiseerd) arriveerde hij in Leiden en nam de leiding van de fabriek zo goed en zo kwaad als dat ging weer op zich. Zijn familie, die de fabriek na zijn arrestatie had geleid, bleef echter een grote rol spelen. Vianda, waarvan de voorzijde was gelegen aan de Langegracht, werd in de Hongerwinter een van de centrale keukens (“gaarkeukens”) waar voor tienduizenden Leidenaars maaltijden werden gekookt. Niet altijd tot ieders tevredenheid, maar dat is weer een ander verhaal.

Dit verhaal, dat niet meer in mijn boek over hulp aan onderduikers kon worden opgenomen, kwam tot stand nadat de gegevens van een kind van Verhoef bleken te passen bij wat nazaten van Levi en Sophie wisten. Het contact kwam tot stand door en via internet. Verschillende geschreven bronnen en herinneringen van derden ondersteunen het verhaal.

VIANDA Langegracht LeidenHet boek van André van Noort is te verkrijgen bij de boekhandel in Warmond en via de historische vereniging Warmelda. Het heeft geen ISBN-nummer.

Ik ben altijd geïnteresseerd in verhalen over de oorlog, maar ook in documenten. En foto's natuurlijk. De combinatie tussen verhaal, document en eventueel een foto is het boeiendst.
Vragen staat vrij, maar er blijft veel onopgelost.